Έρευνα: Πώς ο εγκέφαλος δημιουργεί το περίφημο «τούνελ» στις εμπειρίες παρ' ολίγον θανάτου

Σύνοψη

• Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Χάιφα ζήτησαν από 50 άτομα με εμπειρίες παρ' ολίγον θανάτου (Near Death Experiences - NDEs) να ζωγραφίσουν και να χαρτογραφήσουν τους χώρους που θυμούνται να βίωσαν κατά τη διάρκεια του συμβάντος.
• Η μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology εντόπισε τέσσερις βασικές κατηγορίες σχημάτων: κωνικούς χώρους, ευρείες καμπύλες, πιο επίπεδους χώρους και απόλυτα σφαιρικά περιβάλλοντα που περικλείουν τον παρατηρητή.
• Αναδείχθηκε ένα εντυπωσιακό μοτίβο που συνδέει τη γεωμετρία του οράματος με τα χρώματα, καθώς από τους 28 κωνικούς χώρους που αναπαραστάθηκαν, οι 22 ήταν εντελώς αχρωματικοί (αποχρώσεις του γκρι, λευκό ή μαύρο).
• Αντίθετα, οι ευρύτεροι και πιο καμπυλωτοί χώροι συνοδεύονταν σχεδόν πάντα από έντονα χρώματα, γεγονός που ίσως εξηγείται από νευρολογικά φαινόμενα όπως η έλλειψη οξυγόνου στον αμφιβληστροειδή ή το φαινόμενο Ganzfeld.

Μια νέα μελέτη του Πανεπιστημίου της Χάιφα με 50 συμμετέχοντες απέδειξε πως οι εμπειρίες παρ' ολίγον θανάτου (NDEs) ακολουθούν αυστηρούς γεωμετρικούς και χρωματικούς κανόνες. Αναλύοντας οπτικές αναπαραστάσεις, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι οι «κωνικοί» χώροι ταυτίζονται σχεδόν απόλυτα με την απουσία χρώματος, ενώ οι ευρύτεροι καμπυλωτοί χώροι κατακλύζονται από χρώματα, συνδέοντας έτσι τα μεταφυσικά οράματα με γνωστές νευρολογικές διεργασίες και τις λειτουργίες του οπτικού φλοιού.

Όλες οι καταγεγραμμένες ιστορίες γύρω από τις εμπειρίες παρ' ολίγον θανάτου τείνουν να συγκλίνουν σε εξαιρετικά γνώριμα μοτίβα, τα οποία έχουν ενσωματωθεί βαθιά στη λαϊκή κουλτούρα, με το περίφημο «τούνελ» που καταλήγει σε μια εκτυφλωτική πηγή φωτός να αποτελεί ίσως την πιο ισχυρή μεταφορά για το τέλος της ανθρώπινης ζωής. Άνθρωποι οι οποίοι βρέθηκαν κυριολεκτικά στο κατώφλι του θανάτου περιγράφουν συχνά μια αίσθηση κίνησης μέσα από σκιώδεις διαδρόμους προς μια απροσδιόριστη φωτεινή πύλη, ωστόσο, τα επιστημονικά δεδομένα αποδεικνύουν πως δεν βιώνουν όλοι οι επιζήσαντες αυτή την ίδια αυστηρή αλληλουχία γεγονότων. 

Ορισμένοι ασθενείς αναφέρουν απέραντους φωτεινούς χώρους με καμπυλωτούς ορίζοντες, ενώ άλλοι περιγράφουν μια συντριπτική αίσθηση πως περιβάλλονται από φως χωρίς καμία απολύτως αίσθηση κατεύθυνσης ή τούνελ, προκαλώντας εύλογα ερωτήματα στην ιατρική κοινότητα σχετικά με τον τρόπο που ο εγκέφαλος μεταφράζει το οξύ στρες και τη διακοπή των ζωτικών λειτουργιών. Παρά τις προφανείς διαφορές στα υποκειμενικά βιώματα, μια πρωτοποριακή μελέτη έρχεται να ανατρέψει όσα γνωρίζαμε, εστιάζοντας όχι στο λεκτικό αφήγημα των ασθενών αλλά στην οπτική και χωρική τους αντίληψη, αποδεικνύοντας ότι το «δωμάτιο αναμονής του θανάτου» διαθέτει μια κοινή και μετρήσιμη αρχιτεκτονική.

Η οπτική χαρτογράφηση του ανεξήγητου και η μέθοδος της μελέτης

Οι επιστήμονες διαχρονικά αντιμετωπίζουν τεράστιες δυσκολίες στην προσπάθειά τους να μελετήσουν αυτές τις έντονες εμπειρίες, κυρίως επειδή τα άτομα που τις βιώνουν αδυνατούν συχνά να βρουν τις κατάλληλες λέξεις για να περιγράψουν συναισθηματικά, προσωπικά ή πνευματικά γεγονότα τα οποία ξεφεύγουν από τα όρια της καθημερινής ανθρώπινης αντίληψης. Οι τυπικές κλινικές ερωτήσεις που τίθενται μέσω των επιστημονικών ερωτηματολογίων μπορούν μεν να καταγράψουν ορισμένες πτυχές της εμπειρίας, όμως παραμένουν πρακτικά ανίκανες να αποστάξουν την πλήρη πολυπλοκότητα του φαινομένου σε απλές λέξεις πάνω σε μια κόλλα χαρτί. 

Αναγνωρίζοντας αυτούς τους περιορισμούς, η ερευνήτρια νευροφαινομενολογίας France Lerner από το Πανεπιστήμιο της Χάιφα στο Ισραήλ και οι συνεργάτες της επέλεξαν μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση, ζητώντας από 50 συμμετέχοντες να ζωγραφίσουν και να χαρτογραφήσουν τις αναμνήσεις τους μέσω μιας σειράς καθοδηγούμενων διαδικτυακών συνεδριών. Χρησιμοποιώντας έναν ειδικά διαμορφωμένο κατάλογο γεωμετρικών εικονογραμμάτων, οι εθελοντές κλήθηκαν να χωρίσουν τις εμπειρίες τους σε ξεχωριστά στάδια, υποδεικνύοντας παράλληλα τη θέση στην οποία αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους μέσα στον χώρο, τον τρόπο με τον οποίο κινούνταν, αλλά και τα χρώματα που θυμούνταν να βλέπουν τη δεδομένη στιγμή.

Η αρχιτεκτονική του τούνελ και η κατανομή των σχημάτων

Μόλις ολοκληρώθηκε η συλλογή των οπτικών δεδομένων, οι ερευνητές δημιούργησαν μια εκτενή βάση δεδομένων για να συγκρίνουν τις αναπαραστάσεις, αναζητώντας πιθανές ομοιότητες στη γεωμετρία των χώρων και παρά τον βαθιά προσωπικό χαρακτήρα της κάθε εμπειρίας, διαπίστωσαν ότι συγκεκριμένα σχήματα εμφανίζονταν με εντυπωσιακή συχνότητα. Η ερευνητική ομάδα προχώρησε στην κατηγοριοποίηση των αποτελεσμάτων αναγνωρίζοντας τέσσερις κύριες χωρικές δομές, ξεκινώντας από τους κωνικούς χώρους που περιλαμβάνουν το παγκοσμίως αναγνωρίσιμο τούνελ, και προχωρώντας σε ευρύτερους καμπυλωτούς χώρους που θυμίζουν τεράστιες αψίδες. 

Παράλληλα, καταγράφηκαν πιο επίπεδοι χώροι με απαλές καμπύλες, καθώς και απόλυτα περίκλειστα περιβάλλοντα που έδιναν στον παρατηρητή την εντύπωση ότι βρίσκεται στο εσωτερικό μιας γιγάντιας σφαίρας ή ενός οβάλ θαλάμου, διαχωρίζοντας οπτικά τις εμπειρίες σε ξεκάθαρα γεωμετρικά αρχέτυπα. Η μεγάλη ανατροπή, ωστόσο, δεν κρύβεται απλώς στον εντοπισμό αυτών των σχημάτων, αλλά στην άρρηκτη σύνδεση τους με τη χρωματική παλέτα που κατέγραψε ο ανθρώπινος εγκέφαλος κατά τη διάρκεια του φαινομένου.

Οπτική στέρηση, απουσία χρώματος και νευρολογικές εξηγήσεις

Από τους συνολικά 28 κωνικούς χώρους που ανακατασκευάστηκαν μέσω των ιχνογραφημάτων των συμμετεχόντων, οι 22 περιγράφηκαν ως απολύτως αχρωματικοί, δηλαδή έγιναν αντιληπτοί σε αποχρώσεις του μαύρου, του λευκού ή του γκρι, χωρίς την παραμικρή παρουσία άλλου διακριτού χρώματος. Στον αντίποδα αυτής της διαπίστωσης, από τους 31 ευρείς και καμπυλωτούς χώρους, οι 27 συνοδεύονταν από εξαιρετικά έντονα και καθαρά χρώματα, αναδεικνύοντας μια εντυπωσιακή αντίθεση ανάμεσα στα στενά σκοτεινά τούνελ και στα ανοιχτά φωτεινά πεδία που βίωναν οι ασθενείς. Αυτή η στατιστικά σημαντική σχέση μεταξύ σχήματος και χρώματος προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για τις υποκείμενες αντιληπτικές διαδικασίες του εγκεφάλου, καθώς η νευρολογική επιστήμη έχει ήδη τεκμηριώσει παρόμοιες οπτικές σχέσεις στην κλινική πράξη. 

Το φαινόμενο της οπτικής σήραγγας (tunnel vision), για παράδειγμα, παρατηρείται συχνά όταν διαταράσσεται η παροχή οξυγόνου στον αμφιβληστροειδή ή τον εγκέφαλο, περιορίζοντας δραματικά το οπτικό πεδίο του ατόμου σε ένα κεντρικό στενό σημείο εστίασης. Ταυτόχρονα, η κυριαρχία του μαύρου και του λευκού στους κωνικούς χώρους συνάδει απόλυτα με τον τρόπο λειτουργίας της ανθρώπινης όρασης σε συνθήκες εξαιρετικά χαμηλού φωτισμού, όπου τα μάτια μας χάνουν την ευαισθησία τους στα χρώματα καθώς τα φωτοευαίσθητα ραβδία αναλαμβάνουν εξ ολοκλήρου την όραση παραμερίζοντας τα κωνία που ευθύνονται για την αντίληψη του χρώματος.

Το φαινόμενο Ganzfeld και οι ανοιχτοί ορίζοντες

Οι ευρύτεροι χώροι που περιβάλλουν τον παρατηρητή και συνοδεύονται από εκρήξεις χρωμάτων φαίνεται να παρουσιάζουν αξιοσημείωτες ομοιότητες με ένα άλλο γνωστό επιστημονικό φαινόμενο που ονομάζεται φαινόμενο Ganzfeld, κατά το οποίο η μακροχρόνια έκθεση σε ένα απόλυτα ομοιόμορφο και κενό οπτικό πεδίο ωθεί τον εγκέφαλο να δημιουργήσει ασυνήθιστες αντιληπτικές εμπειρίες και παραισθήσεις προκειμένου να αναπληρώσει την έλλειψη αισθητηριακών ερεθισμάτων. Βέβαια, παρά τη συναρπαστική σύνδεση αυτών των ευρημάτων, οι ερευνητές σπεύδουν να διευκρινίσουν πως η παρούσα μελέτη σχεδιάστηκε αποκλειστικά για να περιγράψει και να συγκρίνει τους χώρους που ανακαλούν οι συμμετέχοντες από τη μνήμη τους, και όχι για να εντοπίσει οριστικά τους ακριβείς βιολογικούς μηχανισμούς που ευθύνονται για τη δημιουργία αυτών των εικόνων. 

Υπάρχουν προφανείς περιορισμοί στην έρευνα, ξεκινώντας από το γεγονός ότι οι 50 συμμετέχοντες αποτελούν μια μικρή και αυτοεπιλεγμένη ομάδα, η οποία κλήθηκε να ανακατασκευάσει μνήμες που σε ορισμένες περιπτώσεις μετρούσαν πολλές δεκαετίες ζωής, καθιστώντας τις ευάλωτες στη φυσιολογική αλλοίωση του χρόνου. Επιπροσθέτως, η παροχή ενός συγκεκριμένου καταλόγου με γεωμετρικά εικονογράμματα ενδέχεται να λειτούργησε περιοριστικά, κατευθύνοντας υποσυνείδητα τους συμμετέχοντες να προσαρμόσουν τις αναμνήσεις τους στα διαθέσιμα σχήματα.