Όταν το μυαλό «υπερλειτουργεί»: Το σπάνιο σύνδρομο που σε κάνει να βλέπεις ανύπαρκτα πρόσωπα

Σας έχει τύχει ποτέ να κοιτάξετε τα σύννεφα, τον φλοιό ενός δέντρου ή το μπροστινό μέρος ενός αυτοκινήτου και να δείτε ένα πρόσωπο να σας κοιτάζει; Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται «παρειδωλία» και αποτελεί μια απόλυτα φυσιολογική ψευδαίσθηση. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να εντοπίζει μοτίβα και, κυρίως, πρόσωπα, ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν. Για την πλειονότητα των ανθρώπων, αυτές οι στιγμιαίες ψευδαισθήσεις είναι απλώς μια διασκεδαστική ιδιοτροπία του νου.

Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα έρχονται να ρίξουν φως σε μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων για τους οποίους αυτό το φαινόμενο δεν είναι απλώς μια σπάνια σύμπτωση, αλλά μια ενισχυμένη καθημερινή πραγματικότητα. Μια πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Perception αποκαλύπτει ότι τα άτομα με «Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού» (Visual Snow Syndrome - VSS) βιώνουν την παρειδωλία πολύ πιο έντονα και συχνά από τον υπόλοιπο πληθυσμό.

Τι είναι το Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού;

Για να κατανοήσουμε τη σημασία της ανακάλυψης, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε την πάθηση. Το Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού είναι μια σπάνια και συχνά υποδιαγνωσμένη νευρολογική κατάσταση. Όσοι πάσχουν από αυτό, περιγράφουν την όρασή τους σαν να βλέπουν διαρκώς «χιόνια», παρόμοια με τα παράσιτα μιας παλιάς αναλογικής τηλεόρασης που δεν έχει σήμα. Αυτά τα τρεμοπαίιζοντα στίγματα καλύπτουν ολόκληρο το οπτικό πεδίο και, σε πολλές περιπτώσεις, δεν εξαφανίζονται ούτε καν στο σκοτάδι.

Πέρα από τα οπτικά παράσιτα, οι ασθενείς συχνά αναφέρουν φωτοευαισθησία, ημικρανίες και μετα-εικόνες (visual trails) που παραμένουν στον αμφιβληστροειδή μετά την κίνηση ενός αντικειμένου. Πρόκειται για μια εξαντλητική κατάσταση που καθιστά την καθημερινή οπτική εμπειρία συγκεχυμένη. Αν και η ακριβής αιτία παραμένει ασαφής, οι επιστήμονες πιστεύουν ότι οφείλεται σε υπερδιέγερση του οπτικού φλοιού, της περιοχής του εγκεφάλου που επεξεργάζεται όσα βλέπουμε.

Η έρευνα που συνέδεσε τα παράσιτα με τα πρόσωπα

Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής την Δρ. Jessica Taubert από το Πανεπιστήμιο του Queensland, θέλησε να εξετάσει πώς αυτό το «υπερδραστήριο» οπτικό σύστημα επηρεάζει την αντίληψη ασαφών εικόνων. Στο πείραμα συμμετείχαν πάνω από 250 εθελοντές, εκ των οποίων οι 132 πληρούσαν τα κριτήρια για το Σύνδρομο Οπτικής Χιονόπτωσης.

Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να παρατηρήσουν 320 εικόνες καθημερινών αντικειμένων – από κορμούς δέντρων μέχρι φλιτζάνια καφέ – και να βαθμολογήσουν πόσο εύκολα μπορούσαν να διακρίνουν ένα πρόσωπο σε αυτές.

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Η ομάδα με το σύνδρομο έδινε σταθερά υψηλότερες βαθμολογίες «εντοπισμού προσώπου» σε σχέση με την ομάδα ελέγχου. Έβλεπαν πρόσωπα σε τυχαίες υφές και αντικείμενα πολύ πιο συχνά. Μάλιστα, όσοι υπέφεραν ταυτόχρονα από το σύνδρομο και από ημικρανίες, σημείωσαν τα υψηλότερα σκορ από όλους.

Ένας εγκέφαλος που «βιάζεται» να συμπεράνει

Τι σημαίνει όμως αυτό πρακτικά; Σύμφωνα με τους ερευνητές, τα ευρήματα επιβεβαιώνουν τη θεωρία ότι ο εγκέφαλος των ατόμων με το σύνδρομο είναι υπερβολικά ευαίσθητος. Υπό κανονικές συνθήκες, το οπτικό μας σύστημα κάνει γρήγορες, χαμηλού επιπέδου «υποθέσεις» για το τι βλέπουμε, οι οποίες στη συνέχεια ελέγχονται και διορθώνονται από πιο αργές διαδικασίες επεξεργασίας.

Στην περίπτωση του συνδρόμου, αυτή η διαδικασία ανατροφοδότησης διαταράσσεται λόγω της υπερβολικής νευρικής δραστηριότητας. Ο εγκέφαλος, προσπαθώντας να βγάλει νόημα μέσα από τον οπτικό θόρυβο (τα «χιόνια»), ενώνει τις τελείες και καταλήγει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Ένας «ψευδής συναγερμός» – όπως το να μπερδέψεις μια σκιά με ένα μάτι – αντί να διορθωθεί, ενισχύεται.

Η σύνδεση με την ημικρανία δεν είναι τυχαία. Και οι δύο καταστάσεις περιλαμβάνουν μη φυσιολογικά υψηλά επίπεδα δραστηριότητας στον φλοιό. Όταν συνυπάρχουν, η ευαισθησία του εγκεφάλου στα ψευδαισθησιακά πρόσωπα αυξάνεται εκθετικά, υποδεικνύοντας ένα κοινό νευρολογικό μονοπάτι.

Γιατί έχει σημασία;

Η μελέτη αυτή δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή περιέργεια. Για τους ασθενείς που συχνά αντιμετωπίζονται με δυσπιστία από τους γιατρούς ή λαμβάνουν λανθασμένες διαγνώσεις, η έρευνα προσφέρει μια απτή απόδειξη της φυσιολογικής βάσης των συμπτωμάτων τους. Δεν «φαντάζονται» πράγματα, αλλά ο εγκέφαλος τους επεξεργάζεται τον κόσμο με έναν θεμελιωδώς διαφορετικό τρόπο.

Επιπλέον, η παρειδωλία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα νέο, γρήγορο και προσιτό διαγνωστικό εργαλείο. Ειδικά για παιδιά ή ασθενείς που δυσκολεύονται να περιγράψουν λεκτικά την οπτική τους εμπειρία, ένα τεστ αναγνώρισης προσώπων σε αντικείμενα θα μπορούσε να δώσει στους κλινικούς ιατρούς πολύτιμες ενδείξεις.

Η παρειδωλία προσώπου, τελικά, δεν είναι διαταραχή. Είναι η παρενέργεια ενός συστήματος που έχει εξελιχθεί να δίνει προτεραιότητα στην κοινωνική πληροφορία. Η εξέλιξη μας έχει μάθει να εντοπίζουμε φίλους ή εχθρούς ακαριαία. Για τους ανθρώπους με Σύνδρομο Οπτικού Χιονιού, αυτός ο μηχανισμός απλώς έχει «ρυθμιστεί» στην υψηλότερη ένταση.

Κατανοώντας γιατί κάποιοι βλέπουν «πάρα πολλά», η επιστήμη πλησιάζει πιο κοντά στην απάντηση ενός θεμελιώδους ερωτήματος της νευροεπιστήμης: πώς ο εγκέφαλος ισορροπεί ανάμεσα στην ευαισθησία και την ακρίβεια; Αν η δραστηριότητα είναι πολύ χαμηλή, χάνουμε το σήμα. Αν είναι πολύ υψηλή, αρχίζουμε να βλέπουμε πρόσωπα μέσα στο χιόνι.