Στη συλλογική μας συνείδηση, η κλιματική αλλαγή έχει ταυτιστεί απόλυτα με την άνοδο της θερμοκρασίας, το λιώσιμο των πάγων και την ερημοποίηση. Ωστόσο, μια νέα επιστημονική μελέτη έρχεται να ανατρέψει τα δεδομένα, αποκαλύπτοντας έναν παράδοξο μηχανισμό – ένα είδος πλανητικού «σφάλματος» – που υποδεικνύει ότι η ακραία υπερθέρμανση ενδέχεται να αποτελεί τον προθάλαμο για το ακριβώς αντίθετο: μια νέα Εποχή των Παγετώνων.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Riverside (UCR) και το Πανεπιστήμιο της Βρέμης στη Γερμανία εντόπισαν μια θεμελιώδη αστάθεια στον κύκλο του άνθρακα της Γης. Πρόκειται για μια διαδικασία που μοιάζει με δυσλειτουργία στο «λειτουργικό σύστημα» του πλανήτη μας, όπου οι ωκεανοί, όταν γίνουν υπερβολικά θερμοί και ανοξικοί (χωρίς οξυγόνο), μπορούν να πυροδοτήσουν μια βίαιη ψύξη.
Ο θερμοστάτης που «κολλάει»
Για να κατανοήσουμε αυτό το φαινόμενο, πρέπει να κοιτάξουμε πώς η Γη ρυθμίζει τη θερμοκρασία της σε βάθος γεωλογικού χρόνου. Ο κλασικός μηχανισμός είναι η αποσάθρωση των πυριτικών πετρωμάτων. Όταν η ατμόσφαιρα γεμίζει με διοξείδιο του άνθρακα (CO2) και η θερμοκρασία ανεβαίνει, οι βροχοπτώσεις αυξάνονται. Η βροχή, εμποτισμένη με άνθρακα, διαβρώνει τα πετρώματα, παρασύροντας θρεπτικά συστατικά και άνθρακα προς τη θάλασσα. Εκεί, ο άνθρακας δεσμεύεται στα ιζήματα του πυθμένα, αφαιρείται από την ατμόσφαιρα και ο πλανήτης ψύχεται σταδιακά.
Μέχρι πρότινος, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί σαν ένας σταθερός θερμοστάτης: όταν κάνει ζέστη, το σύστημα δουλεύει υπερωρίες για να μας δροσίσει. Όμως, η νέα έρευνα δείχνει ότι αυτός ο θερμοστάτης δεν είναι τόσο ακριβής όσο νομίζαμε.
Η παγίδα του πλαγκτόν
Το «bug» που εντόπισαν οι επιστήμονες κρύβεται στη βιολογία των ωκεανών. Καθώς η υπερθέρμανση εντείνεται, η διάβρωση των εδαφών στέλνει τεράστιες ποσότητες θρεπτικών συστατικών, όπως ο φώσφορος, στους ωκεανούς. Αυτό λειτουργεί ως λίπασμα για το φυτοπλαγκτόν και τα μικροσκοπικά άλγη, οδηγώντας σε εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού τους.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν αυτοί οι οργανισμοί πεθαίνουν και αποσυντίθενται. Η διαδικασία της αποσύνθεσης καταναλώνει οξυγόνο, δημιουργώντας «νεκρές ζώνες» στους ωκεανούς όπου επικρατεί ανοξία. Σε ένα περιβάλλον χωρίς οξυγόνο, ο φώσφορος δεν θάβεται στα ιζήματα αλλά ανακυκλώνεται και επιστρέφει στο νερό, τρέφοντας ακόμα περισσότερο πλαγκτόν.
Αυτός ο φαύλος κύκλος οδηγεί σε μαζική ταφή οργανικού άνθρακα στον πυθμένα. Η Γη αρχίζει να «ρουφάει» το CO2 από την ατμόσφαιρα με ρυθμούς που ξεπερνούν κάθε προηγούμενο, προκαλώντας μια απότομη και βίαιη πτώση της θερμοκρασίας. Αντί για μια ήπια διόρθωση, το σύστημα κάνει «overshoot», οδηγώντας τον πλανήτη από τον καύσωνα στην κατάψυξη.
Από την υπερθέρμανση στο ψύχος
Ο Andy Ridgwell, γεωλόγος του UCR και συγγραφέας της μελέτης, χρησιμοποιεί μια εύστοχη αναλογία για να εξηγήσει το φαινόμενο:
Είναι σαν να έχεις τον θερμοστάτη του σπιτιού σου σε λάθος δωμάτιο από το κλιματιστικό. Το σύστημα δεν αντιλαμβάνεται έγκαιρα ότι ο χώρος έχει δροσιστεί και συνεχίζει να ψύχει μέχρι να παγώσουν τα πάντα.
Οι προσομοιώσεις των ερευνητών έδειξαν ότι στο παρελθόν, αυτός ο μηχανισμός ήταν αρκετά ισχυρός ώστε να προκαλέσει παγκόσμιες περιόδους παγετώνων, γνωστές ως γεγονότα «Snowball Earth», όπου ο πάγος κάλυπτε σχεδόν όλη την υδρόγειο.
Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον;
Ενώ η θεωρία αυτή προσθέτει ένα νέο κομμάτι στο παζλ της κλιματικής επιστήμης, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα δούμε παγετώνες στην Ακρόπολη αύριο. Οι σημερινές συνθήκες διαφέρουν, κυρίως λόγω των υψηλότερων επιπέδων οξυγόνου στην ατμόσφαιρα και τους ωκεανούς σε σχέση με το γεωλογικό παρελθόν, γεγονός που ίσως μετριάσει την ένταση του φαινομένου.
Ωστόσο, η μελέτη υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα και το απρόβλεπτο του γήινου κλίματος. Μέχρι σήμερα, οι φόβοι για ψύξη στην Ευρώπη εστιάζονταν κυρίως στην πιθανή κατάρρευση του ρεύματος του Κόλπου (AMOC) λόγω της εισροής γλυκού νερού από το λιώσιμο των πάγων. Η νέα αυτή ανακάλυψη προσθέτει έναν ακόμη μηχανισμό – χημικό αυτή τη φορά, και όχι μόνο φυσικό – μέσω του οποίου η Γη μπορεί να αντιδράσει βίαια στην ανθρώπινη παρέμβαση.
Το συμπέρασμα είναι ότι το κλιματικό σύστημα δεν είναι γραμμικό. Πιέζοντας τις θερμοκρασίες στα άκρα, ίσως ενεργοποιούμε αυτοματοποιημένους μηχανισμούς άμυνας του πλανήτη που, στην προσπάθειά τους να αποκαταστήσουν την ισορροπία, μπορεί να μας οδηγήσουν στο άλλο άκρο του θερμομέτρου. Η Γη θα βρει τον τρόπο να επιβιώσει, όπως κάνει πάντα. Το ερώτημα παραμένει αν ο πολιτισμός μας είναι προετοιμασμένος για τέτοιου είδους γεωλογικές «διορθώσεις».
