Έρευνα: Ο κρυφός ψυχολογικός κίνδυνος για τα μελλοντικά ταξίδια στη Σελήνη και τον Άρη

Σύνοψη

• Επιστήμονες παρακολούθησαν 12 μέλη πληρώματος για 10 μήνες στον απομονωμένο σταθμό Concordia της Ανταρκτικής, προσομοιώνοντας τις ακραίες συνθήκες μιας διαστημικής αποστολής.
• Η συνεχής σωματική εγγύτητα και οι συχνές αλληλεπιδράσεις αύξησαν κατακόρυφα την ένταση, τη δυσπιστία και τις συγκρούσεις, αντί να ενισχύσουν τη συνοχή της ομάδας.
• Το πλήρωμα σταδιακά κατακερματίστηκε σε μικρότερες υποομάδες με κριτήριο την κοινή μητρική γλώσσα και την εθνικότητα, γεγονός που αποδυνάμωσε τη συνολική δυναμική της αποστολής.
• Τα δεδομένα αντλήθηκαν με απόλυτη ακρίβεια μέσω ειδικών φορετών αισθητήρων (wearables) που κατέγραφαν τις διαπροσωπικές επαφές χωρίς να παρεμποδίζουν την καθημερινότητα των ερευνητών.
• Τα ευρήματα διαθέτουν άμεση εφαρμογή στον σχεδιασμό των αποστολών προς τον Άρη, αλλά και σε επαγγέλματα της Γης που απαιτούν πολύμηνο εγκλεισμό, όπως τα πληρώματα υποβρυχίων και οι εργαζόμενοι σε υπεράκτιες πλατφόρμες.

Η διαρκής και επίμονη φιλοδοξία της ανθρωπότητας να κατακτήσει τον πλανήτη Άρη και να εγκαθιδρύσει μόνιμες βάσεις στην επιφάνεια της Σελήνης μεταβαίνει πλέον με ταχείς ρυθμούς από τον θεωρητικό σχεδιασμό στην έμπρακτη υλικοτεχνική προετοιμασία, απαιτώντας ωστόσο τη διεξοδική μελέτη του πιο απρόβλεπτου και πολύπλοκου παράγοντα, ο οποίος δεν είναι άλλος από την ίδια την ανθρώπινη ψυχολογία. 

Οι διαστημικές υπηρεσίες παγκοσμίως επενδύουν υπέρογκα χρηματικά ποσά στην ανάπτυξη προηγμένων συστημάτων πρόωσης, βιωσιμότητας και τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η τελική επιτυχία μιας πολυετούς διαστημικής αποστολής εξαρτάται σε τεράστιο βαθμό από την ικανότητα μιας ολιγομελούς ομάδας ανθρώπων να συμβιώσουν αρμονικά κάτω από πρωτοφανείς συνθήκες ψυχολογικής και σωματικής πίεσης.

Μια νέα, εξαιρετικά αποκαλυπτική επιστημονική έρευνα που διεξήχθη από διεθνή ερευνητική ομάδα έρχεται να ανατρέψει πλήρως ορισμένες από τις πιο θεμελιώδεις παραδοχές της επιστημονικής κοινότητας σχετικά με τη δυναμική των ομάδων σε καθεστώς απόλυτου εγκλεισμού. Οι ερευνητές επέλεξαν ως πεδίο μελέτης τον απομακρυσμένο ερευνητικό σταθμό Concordia στην Ανταρκτική, ο οποίος δικαίως λογίζεται ως ένα από τα πιο απομονωμένα και αφιλόξενα σημεία του πλανήτη μας, με τις εξωτερικές θερμοκρασίες κατά τη διάρκεια του σκοτεινού χειμώνα να κατακρημνίζονται συχνά στους -80 βαθμούς Κελσίου, καθιστώντας τον κυριολεκτικά το απόλυτο φυσικό εργαστήριο για την ακριβή προσομοίωση αποστολών βαθέος Διαστήματος.

Κατά τη διάρκεια μιας απαιτητικής και εξοντωτικής δεκάμηνης αποστολής διαχείμασης (overwintering mission), δώδεκα επιλεγμένα μέλη του πληρώματος κλήθηκαν να ανταπεξέλθουν στις καθημερινές προκλήσεις της απόλυτης γεωγραφικής και κοινωνικής απομόνωσης, παρέχοντας συγχρόνως πολύτιμα ερευνητικά δεδομένα στους επιστήμονες μέσω εξειδικευμένων, λεπτομερών ερωτηματολογίων τα οποία συμπλήρωσαν ευλαβικά σε τέσσερα διαφορετικά χρονικά ορόσημα. Το πιο καινοτόμο ωστόσο στοιχείο της συγκεκριμένης ερευνητικής μεθοδολογίας ήταν η πρωτοποριακή χρήση ειδικών φορετών αισθητήρων εγγύτητας, οι οποίοι κατέγραφαν αυτόματα, διαρκώς και με απόλυτη χρονική ακρίβεια το πότε και για πόσο ακριβώς διάστημα τα μέλη του πληρώματος βρίσκονταν σε κοντινή σωματική απόσταση μεταξύ τους στον περιορισμένο χώρο των εγκαταστάσεων.

Αυτή η συνδυαστική προσέγγιση συλλογής ποσοτικών δεδομένων τηλεμετρίας και ποιοτικών δεδομένων ψυχολογικής αξιολόγησης επέτρεψε στην ερευνητική ομάδα να χαρτογραφήσει με πρωτοφανή ανάλυση και βάθος την εξέλιξη των διαπροσωπικών σχέσεων, τις διακυμάνσεις στα επίπεδα μοναξιάς, την ανάπτυξη αισθημάτων δυσπιστίας, την εκδήλωση ανοιχτών συγκρούσεων, τη γενικότερη συνοχή της ομάδας και την αντιλαμβανόμενη εργασιακή απόδοση των συμμετεχόντων κατά τη διάρκεια των δέκα αυτών μηνών. Το εύρημα που προκαλεί τη μεγαλύτερη επιστημονική έκπληξη και εγείρει άμεσα σοβαρούς προβληματισμούς για τον σχεδιασμό των μελλοντικών επανδρωμένων διαστημικών πτήσεων είναι πως η μεγαλύτερη σωματική εγγύτητα και οι διαρκώς αυξημένες διαπροσωπικές επαφές δεν επέφεραν απαραίτητα το αναμενόμενο, θετικό αποτέλεσμα στην ψυχολογία και το ηθικό των αστροναυτών.

Στην πραγματικότητα, τα άτομα που κατέγραφαν μέσω των αισθητήρων τους τις συχνότερες και πιο παρατεταμένες επαφές με τα υπόλοιπα μέλη της ερευνητικής ομάδας ήταν ακριβώς εκείνα που ανέφεραν τακτικότερα αυξημένα περιστατικά λεκτικών ή ψυχολογικών συγκρούσεων, ένα διαρκώς διογκούμενο αίσθημα καχυποψίας απέναντι στους συναδέλφους τους, καθώς και μια αισθητή και μετρήσιμη μείωση της επαγγελματικής τους απόδοσης στα καθημερινά τους καθήκοντα. 

Η συγκεκριμένη μελέτη καταδεικνύει με αδιαμφισβήτητη σαφήνεια ότι σε περιβάλλοντα ακραίου εγκλεισμού και δραματικά περιορισμένου ζωτικού χώρου, η ίδια η αντικειμενική απομόνωση από τον υπόλοιπο πολιτισμένο κόσμο αποτελεί αποκλειστικά τη μία όψη του νομίσματος, καθώς η διαρκής, αναπόδραστη και αναγκαστική εγγύτητα με τα ίδια πρόσωπα μετατρέπεται σταδιακά σε μια πρόσθετη, εξαιρετικά ασφυκτική πηγή στρες.

Όπως επισημαίνει χαρακτηριστικά ο επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Jan Schmutz αναλύοντας τα τελικά αποτελέσματα, η ίδια η έννοια της κοινωνικής υποστήριξης αποκτά μια εντελώς διαφορετική και εξαιρετικά περίπλοκη διάσταση όταν οι άνθρωποι αναγκάζονται να συμβιώσουν εργασιακά και προσωπικά σε τόσο στενά πλαίσια, αφού οι περισσότερες ανθρώπινες επαφές δεν μεταφράζονται αυτόματα σε ουσιαστική αλληλεγγύη, αλλά πολύ συχνά λειτουργούν ως ο ιδανικός καταλύτης για την ταχεία κλιμάκωση των εντάσεων. Παρά το γεγονός ότι οι συγκεκριμένες στατιστικές αναλύσεις βασίζονται κυρίως σε ισχυρές συσχετίσεις και δεν μπορούν να αποδείξουν άμεσα την αιτιότητα των συμπεριφορών, θεωρείται εξαιρετικά πιθανό τα άτομα που βίωναν πιο έντονα το βασανιστικό αίσθημα της μοναξιάς να αναζητούσαν εναγωνίως περισσότερες επαφές, οι οποίες όμως αποδεικνύονταν τελικά εντελώς ανεπαρκείς στο να τους προσφέρουν την ουσιαστική συναισθηματική ασφάλεια που είχαν πραγματικά ανάγκη.

Ένα επιπρόσθετο, εξαιρετικά κρίσιμο κοινωνιολογικό στοιχείο που προέκυψε απευθείας από την ενδελεχή ανάλυση των ψηφιακών δεδομένων των αισθητήρων αφορά την ξεκάθαρη τάση του πληρώματος να διασπάται προοδευτικά σε μικρότερες, κλειστές υποομάδες όσο περνούσαν οι δύσκολοι μήνες της αποστολής. Τα μέλη του απομονωμένου σταθμού Concordia άρχισαν να αναζητούν όλο και περισσότερο την αποκλειστική παρέα των ατόμων με τα οποία μοιράζονταν την ίδια ακριβώς μητρική γλώσσα ή ανήκαν στην ίδια εθνικότητα, μια αμυντική ανθρώπινη συμπεριφορά που αν και προσφέρει λειτουργικά μια παροδική αίσθηση ανακούφισης μέσα σε αφόρητα στρεσογόνες καταστάσεις, ελλοχεύει ταυτόχρονα τον τεράστιο και άμεσα καταστροφικό κίνδυνο του απόλυτου κοινωνικού κατακερματισμού.

Η αυθόρμητη δημιουργία αυτών των αυστηρά κλειστών κοινωνικών ομάδων διαθέτει την επικίνδυνη δυναμική να αποδυναμώσει ανεπανόρθωτα τη συνοχή ολόκληρης της ομάδας, ειδικά όταν αναφερόμαστε σε σύγχρονα, πολυπολιτισμικά διαστημικά πληρώματα που καλούνται να λειτουργήσουν απολύτως συγχρονισμένα ως μια ενιαία, άψογα ρυθμισμένη μηχανή κάτω από συνθήκες ακραίου κινδύνου για τη ζωή τους. Τα συγκεκριμένα ευρήματα υπογραμμίζουν περίτρανα την επιτακτική ανάγκη για έναν ριζικό και άμεσο επανασχεδιασμό των αυστηρών διαδικασιών επιλογής και της διαρκούς ψυχολογικής υποστήριξης των αστροναυτών που θα κληθούν να επανδρώσουν τις μελλοντικές σεληνιακές βάσεις και τα τεράστια διαστημικά σκάφη με προορισμό την επιφάνεια του Άρη.

Εκτός όμως από την προφανή, κομβική σημασία τους για την παγκόσμια αεροδιαστημική βιομηχανία, τα αναλυτικά συμπεράσματα της ομάδας των Πανεπιστημίων της Ζυρίχης και της Βέρνης βρίσκουν άμεση, πρακτική εφαρμογή και σε πολυάριθμους επαγγελματικούς κλάδους εδώ στον δικό μας πλανήτη, οι οποίοι δραστηριοποιούνται εμπορικά ή επιστημονικά σε εξίσου ακραία και ασφυκτικά απομονωμένα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, τα πληρώματα των στρατιωτικών υποβρυχίων που παραμένουν αναγκαστικά σε συνεχή κατάδυση για εβδομάδες ολόκληρες, οι τεχνικοί εργαζόμενοι σε υπεράκτιες πλατφόρμες άντλησης πετρελαίου στη μέση των ωκεανών, αλλά και το επιστημονικό προσωπικό που στελεχώνει απομακρυσμένους μετεωρολογικούς σταθμούς αντιμετωπίζουν ακριβώς τις ίδιες δομικές προκλήσεις αναφορικά με την επιτακτική διαχείριση της ιδιωτικότητας τους και τον έλεγχο των αναπόφευκτων διαπροσωπικών συγκρούσεων.

Η αλματώδης επιστημονική πρόοδος στον ανερχόμενο τομέα των φορετών συσκευών αποδεικνύεται ξεκάθαρα μέσα από αυτή τη μακρόχρονη μελέτη, καθώς οι μικροσκοπικοί αισθητήρες λειτούργησαν απρόσκοπτα στις ακραίες συνθήκες της Ανταρκτικής, καταναλώνοντας ελάχιστη ενέργεια και κυρίως χωρίς να παρεμποδίζουν στο ελάχιστο την απαιτητική καθημερινή ρουτίνα των ερευνητών, ανοίγοντας εντελώς νέους δρόμους για τη συνεχή, μη παρεμβατική παρακολούθηση της ψυχικής υγείας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. 

Οι μελλοντικές έρευνες των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων θα κληθούν πλέον να αναλύσουν σε ακόμα μεγαλύτερο βάθος ποιες συγκεκριμένες μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης λειτουργούν πραγματικά ανακουφιστικά απέναντι στο άγχος και ποιες καταλήγουν νομοτελειακά να αποτελούν ένα αχρείαστο, βαρύ ψυχολογικό φορτίο για τους ανθρώπους που καλούνται καθημερινά να επιβιώσουν στο επικίνδυνο μεταίχμιο των ανθρώπινων αντοχών.