Είναι μια σκηνή που έχει διαδραματιστεί σε αμέτρητα σαλόνια και γραφεία: Έχετε μια σημαντική προθεσμία να "τρέχει". Το ξέρετε, αγχώνεστε, το σκέφτεστε. Κι όμως, αντί να ανοίξετε τον υπολογιστή, πιάνετε τον εαυτό σας να τακτοποιεί τα μπαχαρικά στο ντουλάπι με αλφαβητική σειρά ή να χάνεται σε ένα ατελείωτο scroll στα social media.
Επί δεκαετίες, η κοινωνία –και συχνά η ίδια μας η εσωτερική φωνή– χαρακτήριζε αυτή τη συμπεριφορά ως έλλειψη πειθαρχίας, κακή διαχείριση χρόνου ή απλή, καθαρή τεμπελιά. Ωστόσο, η σύγχρονη νευρολογία έρχεται να ανατρέψει αυτό το αφήγημα, αποκαλύπτοντας πως η αναβλητικότητα δεν είναι ηθικό ελάττωμα, αλλά ένας πολύ συγκεκριμένος μηχανισμός του εγκεφάλου.
Σύμφωνα με πρόσφατα ευρήματα που αναλύουν τη νευροβιολογία της αποφυγής εργασιών, η αναβλητικότητα είναι ουσιαστικά μια «διαφωνία» μεταξύ διαφορετικών περιοχών του εγκεφάλου, μια αποτυχημένη διαπραγμάτευση κόστους-οφέλους που συμβαίνει σε κλάσματα δευτερολέπτου.
Το κέντρο ελέγχου και η «εξίσωση» του κόπου
Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρίσκεται μια περιοχή του εγκεφάλου γνωστή ως Πρόσθιος Φλοιός του Προσαγωγίου (Anterior Cingulate Cortex - ACC). Φανταστείτε το ACC ως τον «τροχονόμο» ή τον οικονομικό διευθυντή του εγκεφάλου σας. Η δουλειά του είναι να ζυγίζει συνεχώς τα δεδομένα: Πόση προσπάθεια (κόστος) απαιτείται για μια εργασία και τι θα κερδίσω (όφελος) από αυτήν;
Όταν, για παράδειγμα, έχετε να συντάξετε μια αναφορά, το ACC υπολογίζει την πνευματική κόπωση που θα χρειαστείτε. Σε άτομα που τείνουν προς τη χρόνια αναβλητικότητα, ο μηχανισμός αυτός φαίνεται να είναι υπερευαίσθητος στην έννοια του «κόστους». Η προσπάθεια φαντάζει στο μυαλό τους δυσανάλογα μεγάλη, ενώ η ανταμοιβή (η ολοκλήρωση της εργασίας) φαίνεται πολύ μακρινή για να έχει αξία στο παρόν.
Η μάχη των νευρώνων: Λογική εναντίον συναισθήματος
Η διαδικασία δεν σταματά στους υπολογισμούς. Η αναβλητικότητα είναι, στον πυρήνα της, μια συναισθηματική αντίδραση και όχι πρόβλημα παραγωγικότητας. Εδώ εμπλέκεται το Μεταιχμιακό Σύστημα (Limbic System), και συγκεκριμένα η αμυγδαλή, το κέντρο του φόβου και του άγχους στον εγκέφαλο.
Όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια δυσάρεστη ή απαιτητική εργασία, η αμυγδαλή την αντιλαμβάνεται ως «απειλή» για την ηρεμία μας. Αντιδρά ενεργοποιώντας την επιθυμία για άμεση ανακούφιση. Από την άλλη πλευρά, ο Προμετωπιαίος Φλοιός –το τμήμα που ευθύνεται για τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και τη λογική– προσπαθεί να επιβάλει την τάξη.
Στους αναβλητικούς ανθρώπους, η σύνδεση μεταξύ της αμυγδαλής και του ραχιαίου πρόσθιου φλοιού του προσαγωγίου φαίνεται να είναι λειτουργικά ασθενέστερη. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Όταν το συναίσθημα της δυσφορίας χτυπάει «κόκκινο», η λογική δυσκολεύεται να πάρει τα ηνία. Το αποτέλεσμα είναι η φυγή προς κάτι που προσφέρει άμεση ντοπαμίνη και ανακούφιση, έστω και προσωρινή.
Ο ρόλος της ντοπαμίνης και η χρονική προεξόφληση
Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης το φαινόμενο της «χρονικής προεξόφλησης». Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να προτιμά τις άμεσες ανταμοιβές έναντι των μελλοντικών. Για έναν εγκέφαλο που διψά για ντοπαμίνη τώρα, η ικανοποίηση του να έχεις τελειώσει ένα project σε δύο εβδομάδες έχει ελάχιστη βιολογική αξία συγκριτικά με την άμεση ικανοποίηση ενός βίντεο στο YouTube.
Η νευρολογία δείχνει ότι η αναβλητικότητα είναι ένας φαύλος κύκλος. Κάθε φορά που αποφεύγουμε μια εργασία και νιώθουμε εκείνη τη γλυκιά, στιγμιαία ανακούφιση, ο εγκέφαλος επιβραβεύεται για την αποφυγή. Μαθαίνει ότι «όταν αγχώνομαι, αν κάνω κάτι άλλο, νιώθω καλύτερα». Έτσι, η συνήθεια εντυπώνεται βαθύτερα στα νευρωνικά μονοπάτια.
Μπορούμε να «επανεκκινήσουμε» τον εγκέφαλο;
Το αισιόδοξο μήνυμα που προκύπτει από τη μελέτη της νευροπλαστικότητας είναι ότι ο εγκέφαλος αλλάζει. Η κατανόηση ότι η αναβλητικότητα είναι μηχανισμός άμυνας και όχι τεμπελιά, αποτελεί το πρώτο βήμα για την αντιμετώπισή της.
Οι ειδικοί προτείνουν να «ξεγελάσουμε» το ACC μειώνοντας το αντιληπτό κόστος της προσπάθειας. Αντί να εστιάζουμε στο βουνό της εργασίας (που ενεργοποιεί το φόβο της αμυγδαλής), μπορούμε να σπάσουμε το έργο σε μικροσκοπικά, ανώδυνα κομμάτια. Όταν ο στόχος είναι απλώς «να ανοίξω το αρχείο» και όχι «να γράψω την αναφορά», το κόστος φαίνεται μικρό και η αντίσταση κάμπτεται.
Επιπλέον, η καλλιέργεια της ενσυνειδητότητας μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση του σωματικού άγχους τη στιγμή που εμφανίζεται, επιτρέποντας στον προμετωπιαίο φλοιό να παρέμβει πριν αναλάβει δράση ο αυτόματος πιλότος της αποφυγής.
Σε τελική ανάλυση, την επόμενη φορά που θα πιάσετε τον εαυτό σας να καθυστερεί, μην είστε σκληροί με τον εαυτό σας. Δεν είστε τεμπέληδες. Απλώς, ο υπολογιστής στο κεφάλι σας χρειάζεται μια μικρή αναπροσαρμογή στις παραμέτρους του.
Διαβάστε επίσης
