Μέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι τα «καθαρά δωμάτια» της NASA, οι χώροι όπου συναρμολογούνται τα διαστημικά σκάφη, ήταν τα πιο εχθρικά περιβάλλοντα για τη μικροβιακή ζωή στη Γη. Σχεδιασμένα να είναι πιο αποστειρωμένα και από χειρουργείο, βομβαρδίζονται καθημερινά με υπεριώδη ακτινοβολία, καθαρίζονται με ισχυρά χημικά και διατηρούνται σε συνθήκες εξαιρετικά χαμηλής υγρασίας. Κι όμως, η ζωή φαίνεται πως βρήκε τον τρόπο να τρυπώσει ακόμη και εκεί.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Microbiome έφερε στο φως μια ανακάλυψη που προκαλεί πονοκέφαλο στους υπεύθυνους πλανητικής προστασίας: 26 εντελώς άγνωστα μέχρι σήμερα είδη βακτηρίων εντοπίστηκαν να ζουν και να βασιλεύουν μέσα στις εγκαταστάσεις συναρμολόγησης της NASA. Η ανακάλυψη αυτή δεν είναι απλώς ένα αξιοπερίεργο βιολογικό φαινόμενο, αλλά εγείρει σοβαρά ερωτήματα για το μέλλον της εξερεύνησης του διαστήματος και την αναζήτηση εξωγήινης ζωής.
Η «ελίτ» της επιβίωσης
Η ερευνητική ομάδα, αποτελούμενη από επιστήμονες του Jet Propulsion Laboratory (JPL) της NASA, του Πανεπιστημίου Επιστήμης και Τεχνολογίας King Abdullah (KAUST) και άλλων διεθνών φορέων, ανέλυσε δείγματα από τις εγκαταστάσεις όπου προετοιμάζονται αποστολές όπως το Phoenix Mars Lander. Αυτό που βρήκαν ήταν μια κατηγορία μικροοργανισμών που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως τους «κομάντο» του μικρόκοσμου.
Αντί να εξοντωθούν από τις σκληρές διαδικασίες αποστείρωσης, τα βακτήρια αυτά φαίνεται πως προσαρμόστηκαν. Όπως εξηγούν οι ερευνητές, οι ακραίες συνθήκες καθαριότητας λειτούργησαν ως μια μορφή φυσικής επιλογής. Τα αδύναμα μικρόβια εξαφανίστηκαν, αφήνοντας πίσω μόνο τα πιο ανθεκτικά, τα οποία ανέπτυξαν μηχανισμούς για να τρέφονται με τα ελάχιστα διαθέσιμα θρεπτικά συστατικά – ακόμη και με τα υπολείμματα των καθαριστικών υγρών.
Ιδιαίτερα εξελιγμένα γονίδια
Η γενετική ανάλυση αυτών των νέων ειδών αποκάλυψε εντυπωσιακά χαρακτηριστικά. Τα βακτήρια διαθέτουν γονίδια που τους επιτρέπουν να αντέχουν σε συνθήκες που θα σκότωναν σχεδόν κάθε άλλο οργανισμό: υψηλή ραδιενέργεια, πλήρη ξηρασία και τοξικά χημικά. Ορισμένα από αυτά έχουν την ικανότητα να επιδιορθώνουν το DNA τους με ταχύτατους ρυθμούς μετά από βλάβες που προκαλεί η ακτινοβολία UV.
Αυτή η υπερ-ανθεκτικότητα είναι που ανησυχεί τους επιστήμονες. Αν αυτά τα μικρόβια μπορούν να επιβιώσουν στα cleanrooms της NASA, τότε οι πιθανότητες να επιβιώσουν στο κενό του διαστήματος ή στην επιφάνεια του Άρη είναι πολύ μεγαλύτερες από ό,τι υπολογιζόταν.
Ο κίνδυνος της «βιολογικής μόλυνσης»
Το βασικό πρόβλημα που προκύπτει από την ανακάλυψη είναι η λεγόμενη «εμπρόσθια μόλυνση». Όταν στέλνουμε ένα ροβερ στον Άρη ή στην Ευρώπη (τον δορυφόρο του Δία) για να ψάξει για ίχνη ζωής, πρέπει να είμαστε σίγουροι ότι δεν μεταφέρουμε γήινους μικροοργανισμούς μαζί μας.
Φανταστείτε το σενάριο: Ένα ρομποτικό όχημα ανακαλύπτει βακτήρια στο υπέδαφος του Άρη. Η ανθρωπότητα πανηγυρίζει για την εύρεση εξωγήινης ζωής, μόνο για να αποδειχθεί αργότερα ότι πρόκειται για έναν «λαθρεπιβάτη» που ταξίδεψε από τη Φλόριντα, κρυμμένος σε μια βίδα του διαστημοπλοίου. Τα 26 αυτά νέα είδη αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο των ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων, μπερδεύοντας τα όργανα ανίχνευσης ζωής.
Επιπλέον, υπάρχει ο ηθικός και οικολογικός προβληματισμός. Η εισαγωγή γήινων, υπερ-ανθεκτικών βακτηρίων σε ένα παρθένο εξωγήινο οικοσύστημα θα μπορούσε να έχει απρόβλεπτες συνέπειες, αλλοιώνοντας την ιστορία του πλανήτη πριν καν προλάβουμε να τη μελετήσουμε.
Από το Διάστημα στην ιατρική
Πέρα από τον πονοκέφαλο που προκαλούν στους μηχανικούς της NASA, τα βακτήρια αυτά κρύβουν και έναν θησαυρό για τη βιοτεχνολογία στη Γη. Η ικανότητά τους να προστατεύονται από την ακτινοβολία και να επιβιώνουν σε τοξικά περιβάλλοντα οφείλεται σε ένζυμα και πρωτεΐνες που θα μπορούσαν να έχουν επαναστατικές εφαρμογές.
Οι ερευνητές ήδη μελετούν τα γονίδιά τους για την ανάπτυξη νέων αντηλιακών προϊόντων υψηλής προστασίας, αντιοξειδωτικών ουσιών, ακόμη και νέων μεθόδων για την προστασία του ανθρώπινου DNA από τη ραδιενέργεια κατά τη διάρκεια θεραπειών καρκίνου. Όπως συχνά συμβαίνει στην επιστήμη, η λύση σε ένα πρόβλημα μπορεί να ανοίξει την πόρτα σε δεκάδες νέες καινοτομίες.
