Γιατί η Σελήνη έχει δύο πρόσωπα; Η απάντηση κρυβόταν στα πετρώματα της «σκοτεινής» πλευράς

Εδώ και πάρα πολλά χρόνια, οι επιστήμονες προβληματίζονται από ένα γεωλογικό παράδοξο: γιατί η Σελήνη έχει δύο τόσο διαφορετικά πρόσωπα; Η πλευρά που βλέπουμε από τη Γη είναι γεμάτη με σκοτεινές, ηφαιστειακές πεδιάδες (τις γνωστές «θάλασσες»), ενώ η αθέατη πλευρά είναι έντονα κρατηρογενής, με παχύτερο φλοιό και ελάχιστη ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Η απάντηση σε αυτό το μυστήριο της «σεληνιακής διχοτόμησης» φαίνεται πως κρυβόταν στα πρώτα δείγματα που συλλέχθηκαν ποτέ από την αθέατη πλευρά του φεγγαριού. Σύμφωνα με νέα μελέτη, τα πετρώματα που έφερε στη Γη η κινεζική αποστολή Chang'e-6 επιβεβαιώνουν ότι μια γιγαντιαία πρόσκρουση στο μακρινό παρελθόν άλλαξε για πάντα τη χημική σύσταση και τη θερμική εξέλιξη του δορυφόρου μας.

Το «χημικό αποτύπωμα» της καταστροφής

Η αποστολή Chang'e-6 προσσεληνώθηκε στη Λεκάνη του Νότιου Πόλου-Άιτκεν (South Pole-Aitken - SPA), τον μεγαλύτερο και αρχαιότερο κρατήρα πρόσκρουσης στο Ηλιακό μας Σύστημα. Οι ερευνητές, με επικεφαλής επιστήμονες από την Κινεζική Ακαδημία Επιστημών, ανέλυσαν τη σύνθεση των βασαλτικών πετρωμάτων χαμηλής περιεκτικότητας σε τιτάνιο που επέστρεψε το σκάφος και εντόπισαν κάτι αξιοσημείωτο: μια ασυνήθιστη αναλογία ισοτόπων.

Συγκεκριμένα, οι μετρήσεις έδειξαν ότι τα δείγματα αυτά είναι εμπλουτισμένα σε «βαριά» ισότοπα σιδήρου (Fe) και καλίου (K), σε σύγκριση με τα δείγματα που είχαν συλλέξει οι αποστολές Apollo και Chang'e-5 από την ορατή πλευρά της Σελήνης.

Γιατί είναι αυτό σημαντικό; Στη γεωχημεία, η παρουσία βαρύτερων ισοτόπων αποτελεί συχνά ένδειξη έντονης εξάτμισης. Όταν ένα σώμα θερμαίνεται σε ακραίες θερμοκρασίες, τα ελαφρύτερα άτομα τείνουν να «βράζουν» και να διαφεύγουν στο Διάστημα, αφήνοντας πίσω τους τα βαρύτερα «αδέρφια» τους.

Αναβιώνοντας το χάος

Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι η πρόσκρουση που δημιούργησε τη λεκάνη SPA δεν ήταν απλώς ένα επιφανειακό χτύπημα. Ήταν ένα κατακλυσμιαίο γεγονός που διείσδυσε βαθιά στον σεληνιακό φλοιό, φτάνοντας πιθανότατα μέχρι τον μανδύα. Η θερμότητα που εκλύθηκε ήταν τόσο έντονη που προκάλεσε μαζική εξάτμιση πτητικών στοιχείων (όπως το κάλιο), αλλάζοντας τη χημική υπογραφή των πετρωμάτων σε τεράστια βάθη.

Οι ερευνητές αποκλείουν άλλες εξηγήσεις, όπως την επίδραση της ηλιακής ακτινοβολίας ή τον εμπλουτισμό από υλικά του ίδιου του αστεροειδούς που χτύπησε τη Σελήνη. Οι προσομοιώσεις που πραγματοποίησαν επιβεβαιώνουν ότι μόνο μια διαδικασία μερικής τήξης και κλασματικής κρυστάλλωσης, ακολουθούμενη από εξάτμιση λόγω της γιγαντιαίας πρόσκρουσης, μπορεί να εξηγήσει τα δεδομένα.

Αυτό σημαίνει ότι ο μανδύας κάτω από την αθέατη πλευρά της Σελήνης έχει διαφορετική σύνθεση από αυτόν της ορατής πλευράς, ακριβώς λόγω αυτού του βίαιου γεγονότος. Η πρόσκρουση «έψησε» την περιοχή, αφαιρώντας συστατικά που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ψύχθηκε και στερεοποιήθηκε το μάγμα εκατομμύρια χρόνια αργότερα.

Λύνοντας το παζλ της ασυμμετρίας

Μέχρι σήμερα, υπήρχαν θεωρίες ότι η διαφορά μεταξύ των δύο πλευρών της Σελήνης οφειλόταν σε μια ανισομερή κατανομή ραδιενεργών στοιχείων (που παράγουν θερμότητα) στο εσωτερικό της. Ωστόσο, τα νέα δεδομένα προσφέρουν την πιο ισχυρή μέχρι στιγμής απόδειξη ότι εξωτερικοί παράγοντες – και συγκεκριμένα η δημιουργία της λεκάνης SPA – έπαιξαν καθοριστικό ρόλο.

Η ανακάλυψη αυτή ανατρέπει την απλουστευμένη εικόνα της Σελήνης ως ενός γεωλογικά «νεκρού» σώματος που απλώς δέχτηκε χτυπήματα. Αντίθετα, αποκαλύπτει έναν δυναμικό κόσμο όπου οι κοσμικές συγκρούσεις λειτούργησαν ως αρχιτέκτονες, καθορίζοντας τη γεωλογική μοίρα ολόκληρων ημισφαιρίων.

Το μέλλον της σεληνιακής εξερεύνησης

Η επιτυχία της ανάλυσης των δειγμάτων του Chang'e-6 ανοίγει νέους δρόμους για την πλανητική επιστήμη. Αποδεικνύει ότι για να κατανοήσουμε την ιστορία ενός πλανητικού σώματος, δεν αρκεί να μελετήσουμε μία μόνο περιοχή του. Η «αλήθεια» της Σελήνης βρισκόταν κρυμμένη στην πλευρά που δεν βλέπουμε ποτέ, περιμένοντας την τεχνολογία να φτάσει εκεί.

Καθώς η ανθρωπότητα ετοιμάζεται για την επιστροφή αστροναυτών στη Σελήνη με το πρόγραμμα Artemis, η γνώση αυτή είναι πολύτιμη. Η Σελήνη δεν είναι ένας ομοιογενής βράχος, αλλά ένα σύνθετο αρχείο της βίαιης ιστορίας του Ηλιακού μας Συστήματος.