Σε μια κίνηση που θυμίζει περισσότερο στρατηγικό ελιγμό στη σκακιέρα της γεωπολιτικής παρά απλή επιστημονική αποστολή, το ιαπωνικό γεωτρητικό σκάφος Chikyu απέπλευσε πρόσφατα για τα ανοιχτά του Ειρηνικού Ωκεανού. Προορισμός του είναι το απομακρυσμένο νησί Μιναμιτορισίμα, περίπου 1.900 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Τόκιο. Η αποστολή του, ωστόσο, δεν αφορά τη χαρτογράφηση κάποιου νέου είδους κοραλλιών, αλλά κάτι πολύ πιο κρίσιμο για την παγκόσμια βιομηχανία: την ανάσυρση σπάνιων γαιών από βάθος 6.000 μέτρων.
Πρόκειται για το πιο φιλόδοξο στοίχημα που έχει βάλει η Ιαπωνία στον ενεργειακό και τεχνολογικό τομέα τις τελευταίες δεκαετίες. Καθώς η Κίνα σφίγγει τη θηλιά των εξαγωγών σε κρίσιμα ορυκτά, το Τόκιο αποφάσισε να μην περιμένει πλέον τις διαθέσεις του Πεκίνου, αλλά να αναζητήσει τη λύση στον δικό του βυθό, σε μια προσπάθεια που θα μπορούσε να αλλάξει τις ισορροπίες στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα.
Το γεωπολιτικό «πόκερ» και η απάντηση του Τόκιο
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Οι σχέσεις μεταξύ Ιαπωνίας και Κίνας διανύουν μια περίοδο ψυχρότητας, με την Κίνα να έχει επιβάλει αυστηρούς περιορισμούς στις εξαγωγές τεχνολογιών και υλικών «διπλής χρήσης» – υλικών δηλαδή που μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για εμπορικούς όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς. Αυτό έχει σημάνει συναγερμό στο Τόκιο, καθώς η ιαπωνική βιομηχανία, από την κατασκευή ηλεκτρικών οχημάτων μέχρι τα προηγμένα οπλικά συστήματα, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις σπάνιες γαίες που ελέγχει το Πεκίνο.
Το Πεκίνο, το οποίο ελέγχει τη μερίδα του λέοντος στην παγκόσμια επεξεργασία σπάνιων γαιών, χρησιμοποιεί συχνά τους φυσικούς του πόρους ως μοχλό πίεσης. Η απάντηση της Ιαπωνίας έρχεται μέσω της τεχνολογίας: αν δεν μπορούμε να τα αγοράσουμε, θα τα βρούμε μόνοι μας, ακόμα κι αν χρειαστεί να τρυπήσουμε τον πυθμένα του ωκεανού.
Ο θησαυρός της Μιναμιτορισίμα
Το κοίτασμα που έχει εντοπιστεί στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) της Ιαπωνίας γύρω από το Μιναμιτορισίμα χαρακτηρίζεται από τους ειδικούς ως «παγκοσμίου κλάσης». Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περισσότερους από 16 εκατομμύρια τόνους σπάνιων γαιών «κοιμισμένους» στη λάσπη του βυθού. Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, τα αποθέματα αυτά θεωρούνται αρκετά για να καλύψουν την παγκόσμια ζήτηση για συγκεκριμένα μέταλλα, όπως το ύττριο και το δυσπρόσιο, για εκατοντάδες χρόνια.
Το δυσπρόσιο, ειδικότερα, είναι ζωτικής σημασίας για την κατασκευή ισχυρών μαγνητών που χρησιμοποιούνται στους κινητήρες των ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ενώ το ύττριο είναι απαραίτητο για τα λέιζερ και άλλες εφαρμογές υψηλής τεχνολογίας. Το γεγονός ότι η λάσπη αυτή είναι πλούσια σε «βαριές» σπάνιες γαίες (που είναι πιο σπάνιες και ακριβές) την καθιστά ακόμα πιο πολύτιμη.
Μηχανική πρόκληση στα άδυτα του ωκεανού
Η αποστολή του Chikyu, που αναμένεται να διαρκέσει έως τα μέσα Φεβρουαρίου, είναι η πρώτη στον κόσμο που επιχειρεί συνεχή άντληση υλικού από τέτοιο βάθος. Η διαδικασία δεν είναι απλή: ένας σωλήνας μήκους έξι χιλιομέτρων κατεβαίνει μέχρι τον πυθμένα, όπου ένα ειδικό μηχάνημα αναμειγνύει τη λάσπη με θαλασσινό νερό και την προωθεί με πίεση πίσω στο πλοίο.
Αν και έχουν γίνει δοκιμές σε μικρότερα βάθη στο παρελθόν, η κλίμακα και το βάθος του εγχειρήματος το καθιστούν μια τεράστια μηχανική πρόκληση. Οι πιέσεις στα 6.000 μέτρα είναι συντριπτικές και η τεχνογνωσία που απαιτείται για τη σταθερή ροή του υλικού στην επιφάνεια είναι πρωτόγνωρη. Το ιαπωνικό ινστιτούτο JAMSTEC, που επιβλέπει το έργο, στοχεύει να αποδείξει ότι η εξόρυξη είναι τεχνικά εφικτή πριν προχωρήσει σε μεγαλύτερης κλίμακας δοκιμές, οι οποίες προγραμματίζονται για το 2027.
Η επόμενη μέρα και τα εμπόδια
Παρά τον ενθουσιασμό, ο δρόμος προς την εμπορική εκμετάλλευση είναι μακρύς και γεμάτος εμπόδια. Οικονομικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι το κόστος εξόρυξης από τέτοια βάθη είναι, προς το παρόν, απαγορευτικό σε σύγκριση με την εξόρυξη στην ξηρά. Ωστόσο, για την Ιαπωνία, το ζήτημα δεν είναι αμιγώς οικονομικό, αλλά θέμα εθνικής ασφάλειας και βιομηχανικής επιβίωσης.
Επιπλέον, υπάρχουν περιβαλλοντικοί προβληματισμοί. Η διαταραχή του βυθού σε τέτοια κλίμακα μπορεί να έχει άγνωστες συνέπειες στα οικοσυστήματα της αβύσσου. Οι Ιάπωνες επιστήμονες διαβεβαιώνουν ότι η περιοχή έχει επιλεγεί προσεκτικά και ότι η λάσπη δεν περιέχει ραδιενεργά υλικά – ένα συχνό πρόβλημα στα χερσαία κοιτάσματα σπάνιων γαιών – γεγονός που ίσως απλοποιήσει την επεξεργασία.
